Фото: Камила Омарова
Әдетте көрермен театрды бірнеше сағат ішінде ғана көреді: гардероб, фойе, үшінші қоңырау — сосын сахна. Алайда сол қысқа ғана театр кешінің артында көрермен көбіне байқай бермейтін үлкен еңбек жатыр.
Туризм күніне орай біз Калибек Қуанышбаев атындағы театрға экскурсия жасап, оның ішкі тыныс-тіршілігімен таныстық. Экскурсияны театрдың экскурсоводы Әсел Абылғазинова жүргізді. Ол қонақтарға театр тарихын ғана емес, спектакль кезінде қарапайым көрермен кіре алмайтын кеңістіктерді де таныстырады.
Театрға — 35 жыл
Театрдың тарихы 1991 жылы, Қазақстан тәуелсіздік алған жылы басталды. Сол кезде Ақмола облысында Ақмола облыстық музыкалық-драма театры ашылды. Оның алғашқы ғимараты қазіргі Астанадағы Омаров көшесінде орналасқан. Бүгінде бұл ғимаратта Жас көрермендер театры жұмыс істейді.
2021 жылы, театрдың құрылғанына 30 жыл толғанда, ұжым жаңа заманауи ғимаратқа көшті. Биыл театрға 35 жыл толып отыр. Мерейтой қараша айында атап өтіледі.
Жаңа ғимаратта заманауи сәулет шешімдері, еуропалық элементтер мен қазақтың ұлттық нақыштары үйлесім тапқан. Интерьерден ою-өрнектерді, шаңырақ пішініндегі элементтерді және ұлттық мәдениетпен үндесетін басқа да бөлшектерді көруге болады.
Екінші қабатта буфет орналасқан. Бұл — көрермендер спектакль басталғанға дейін шай немесе кофе ішіп, демалып, уақыт өткізе алатын орын.
Ал театр мен көрерменнің алғашқы кездесуі фойеден басталады. Қойылым алдында мұнда спектакльдің афишасы мен ол туралы ақпарат көрсетілетін экран қосылады. Сондай-ақ фестивальдерден түскен фотосуреттер, баннерлер мен театр іс-шараларына қатысты материалдар қойылады. Гардероб та осы кіреберіс аймақта орналасқан. Көрермендер сырт киімдерін осында қалдырып, фойеге өтеді.
«“Әр театр гардеробтан басталады” деген сөз бар», — дейді Әсел Абылғазинова.
Театрда көрермендерге арналған өзіндік тәртіп ережелері де бар: театрға ұқыпты киініп келу, тәртіп сақтау және айналадағы адамдарды құрметтеу сұралады. Ал Әсел ханымды театрға жастардың жиі келетіні ерекше қуантады.
«Комедия бола ма, трагедия немесе драма бола ма — маңызды емес. Әр спектакльдің өз тақырыбы бар. Әр адам одан өзін көре алады. Біреу көз жасымен шығады, біреу күліп шығады. Театр әртүрлі эмоция тудырады», — дейді ол.
Оның айтуынша, театр — тек спектакль көруге келетін орын емес. Мұнда көрермен жаңа әсер алып, күнделікті өмірде үйреншікті болып кеткен дүниелерге басқа қырынан қарай алады.
«Әр адам театрға анда-санда барып тұрғаны маңызды. Өйткені театр рухани тұрғыдан байытып, жаңа эмоциялар алуға және өмір туралы ойлануға мүмкіндік береді», — дейді Әсел ханым.
Музейде не сақталған?
Экскурсия театр музейінен басталады. Музей 2021 жылы, театрдың 30 жылдығына орай ашылған. Сол кезде театр басшысы Ернар Жұматаев музей ашу туралы ұсыныс білдірген.
Музей алғашында театрдың негізін қалаған тұлғаға арналды. Оның экспозициясын қалыптастыруға театр қызметкерлері де атсалысты. Солардың бірі — Әсел Абылғазинова. Ол музейдің ашылуына қажетті көптеген жұмыстарға қатысып, экспонаттар мен материалдарды жинақтауға және тапсырыс беруге үлес қосты. Әсем Асанқұрова да музейді қалыптастыруға көп еңбек сіңірген жандардың бірі.
«Осыған атсалысқан жандардың бірімін. Сол кезде барлығына тапсырыс бердім, осы театрдың мұражайының ашылуына өз үлесімді қостым», — дейді Әсел ханым.
Музейде ұзақ жылдар бойы театр қорларында сақталған заттар — костюмдер, құжаттар, фотосуреттер, марапаттар, афишалар, алғашқы билеттер және басқа да материалдар жинақталған. Әр экспонат театр тарихының белгілі бір кезеңімен байланысты.
Мысалы, ең көне жәдігерлердің бірі — «Ақан сері – Ақтоқты» қойылымындағы Ақтоқтының алғашқы сахналық костюмі.
Оның жанында ескі афишалар мен газет жарияланымдары орналасқан. Олар театрдың алғашқы жылдарындағы тарихынан сыр шертеді. Ол кезде театр ұжымына Қазақстанның әр өңірінен келген өнерпаздар кірген.
Сол кезеңде әртістерге спектакль қоюмен қатар, қала тұрғындарын қазақ театр өнерімен таныстыруға да тура келді. Олар концерттік бағдарламалар, мерекелік шаралар ұйымдастырып, қаланың түрлі алаңдарында өнер көрсетті. Уақыт өте келе театрдың өз көрермені қалыптасты.
Музейде бүгінде театрға есімі берілген тұлғаға да жеке бұрыш арналған. Калибек Қуанышбаев — қазақтың белгілі актері, Қазақстанның халық әртісі. Көрермендер оның Құнанбай мен Абай рөлдерін сомдауына ерекше тәнті болған. Актер қайтыс болғаннан кейін театрға оның есімі берілді. Калибек Қуанышбаевты «Қалекей» деп те атаған. Сондықтан кейбір ескі материалдарда театрды «Қалекей театры» деген атаумен кездестіруге болады.
Театр тарихы жаңа экспонаттармен де толықтырылып келеді. Музейдегі әрбір жаңа жәдігер уақыт өте келе театрдың тарихын толықтыратын маңызды материалға айналады. Фотосуреттер, жеке заттар, құжаттар мен шығармашылық жұмыстар — бүгінгі күннің өзінде қалыптасып жатқан театр тарихының бір бөлігі.
Әсел Абылғазинованың айтуынша, музей үшін тек ескі жәдігерлерді сақтау ғана емес, жаңа материалдарды жинақтау да маңызды. Уақыт өте келе олар да театр тарихының бір бөлігіне айналады.
Театрды қалыптастырған тұлғалар
Музей экспозициясының үлкен бөлігі әр жылдары театрдың тыныс-тіршілігін айқындаған адамдарға арналған.
Театрдың алғашқы көркемдік жетекшісі — белгілі режиссер, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері Жақып Омаров. Музейде оның медальдары, марапаттары мен фотосуреттері сақталған.
1996 жылы Омаровтың жетекшілігімен театр ұжымы «Алдар Көсе» спектаклімен Уфада өткен фестивальге қатысып, бірнеше марапатқа ие болды. Алайда бұл режиссер үшін соңғы фестиваль болды. Фестивальдің жабылу күнінде оның жағдайы күрт нашарлап, жүрегі тоқтаған.
Омаровтан кейін театрдың көркемдік жетекшісі оның жақын досы Қадыр Жетпісбаев болды. Ол да өмірден ерте өтті — 1999 жылы.
Музейде Рымкеш Омархановаға арналған бұрыш та бар. Театр ұжымы оны «театрдың анасы» деп атайды. Ол театрмен оның негізі қаланған кезден бастап тығыз байланысты болды. 2025 жылы актриса өзінің құжаттарын, фотосуреттерін, ордендері мен медальдарын музейге тапсырды. Сол жылдың соңында ол дүниеден өтті. Енді бұл заттар музей экспозициясының бір бөлігіне айналды.
Жеке бөлім Әзербайжан Мәмбетовке арналған. Ол Алматыдан Нұрсұлтан Назарбаевтың шақыруымен келген. 1999–2009 жылдары театрдың көркемдік жетекшісі болды. Бұл — Астана жаңа астана ретінде қалыптасып, театр жаңа ғасырға қадам басқан кезең еді.
Музейдің тағы бір бөлімі театр сыншысы әрі зерттеуші Әшірбек Сығайға арналған. Ол спектакльдерді, режиссерлер мен әртістердің жұмысын талдап, қазақ театр өнерін зерттеген. Оның кейбір шәкірттері бүгінде осы театрда еңбек етеді.
Әсел ханым музейдің қазіргі рөлімен ғана шектелмей, мұндай орындардың басқа театрларда да болғанын қалайды. Оның пікірінше, музей театр тарихын сақтап қана қоймай, көрерменге өнер ордасының қалыптасу жолын жақынырақ тануға мүмкіндік береді.
«Мен осы театрдағы музейдің негізін қалаушылардың бірімін. Қазір барлық театрларда осындай музейлер болса екен деп ойлаймын», — дейді ол.
Спектакль сахна сыртында да жалғасады
Музейден кейін экскурсия үлкен залда жалғасады. Зал 629 көрерменге арналған. Сахнаның алдында музыканттарға арналған оркестр шұңқыры бар. Мұнда симфониялық оркестр де, халық аспаптары ансамблі де өнер көрсете алады.
Сахнаның өзі заманауи құрал-жабдықтармен жабдықталған. Ол қозғалып, айнала алады. Ал жарық конструкциялары қойылымға байланысты автоматты түрде төмен түсіп, көтеріліп және орын ауыстыра алады.
«Бірақ сахнада спектакль өтіп жатса, оның ар жағында ештеңе болмайды деген сөз емес. Керісінше, сахна сыртында да өз жұмысы қатар жүріп жатады», — дейді Әсел Абылғазинова.
Көрермен спектакльді тамашалап отырған кезде гримерлер әртістерді сахнаға шығуға дайындайды, режиссердің көмекшілері қойылымның барысын бақылап отырады, жарық және дыбыс режиссерлері аппаратурамен жұмыс істейді, ал декорация цехының қызметкерлері қажетті элементтерді ауыстырып, орналастырады.
Театрда жыл сайын кемінде төрт премьера қойылады. Кей жылдары олардың саны алты-жетіге дейін жетеді. Әсел ханымның айтуынша, театрға ұлттық мәртебе берілгеннен кейін ұжымның жауапкершілігі де артқан.
Сахна сыртында болашақ қойылымдарға арналған декорациялар жасалатын шеберханалар орналасқан.
Алдымен режиссер спектакльді қалай көретінін түсіндіреді. Содан кейін бас суретші эскиздер әзірлейді. Осыдан кейін жұмысқа түрлі бөлімдер қосылады. Бір мамандар көлемді декорациялар жасаса, енді бірі реквизитпен айналысады.
Реквизит міндетті түрде үлкен зат болуы шарт емес. Спектакльде ол кесе, қасық, кітап, қалам, кресло немесе орындық болуы мүмкін. Егер қойылым кезінде зат сынып қалса, оны жөндейді. Ал жаңа спектакльге ерекше бір бұйым қажет болса, бутафорлар оны арнайы жасайды.
Осының бәрі көрермен сахнадан көретін спектакльді жасауға қаншама түрлі маман қатысатынын көрсетеді.
Келесі аялдама — киім тігу бөлімі. Мұнда спектакльдерге арналған жаңа костюмдер тігіледі. Дайын болған костюмдер кейін костюмдер бөліміне беріледі. Мұнда әр спектакльге қажетті киімдер реттеліп, сақталады және әртістерге уақытында жеткізілуге дайындалады. Қойылым аяқталған соң костюмдер қайтадан осы бөлімге әкелінеді. Оларды жуып, ретке келтіріп, келесі қойылымға дайындау қажет. Ол үшін театрда арнайы кір жуатын бөлме де бар.
Ғимаратта қызметкерлер пайдаланатын арнайы қызметтік лифтілер де қарастырылған. Көрермен бір спектакль барысында костюмердің басқа қабатқа қанша рет көтеріліп, әртіске қажетті костюмді қаншалықты жылдам жеткізуі керек екенін ойламауы мүмкін. Бұл жұмыстың барлығы көрерменге байқалмайтындай етіп ұйымдастырылған.
Театрда кіші зал да бар. Ол 187 көрерменге арналған. Мұнда бірнеше ғана актер қатысатын шағын қойылымдар, балалар спектакльдері мен ертегілер сахналанады.
Кіші залдың ерекшеліктерінің бірі — дыбыс оқшаулауының жақсы болуы. Соның арқасында мұнда спектакль үлкен залдағы қойылыммен бір уақытта өтіп, бір-біріне кедергі келтірмейді. Театрда әр жастағы көрерменге арналған жұмысқа мән беріледі. Кіші залға балалар келеді, мұнда мектеп оқушылары ұйымдасқан түрде шақырылады. Сонымен қатар жекелеген комедиялық қойылымдар да көрсетіледі.
Театрды афишадан ғана емес, ішкі тынысынан білетін экскурсовод
Әсел Абылғазинова экскурсия саласында 20 жылға жуық еңбек етіп келеді. Келесі жылы оның бұл саладағы еңбек жолына тура жиырма жыл толады.
2021 жылдың қаңтарында театрға келген кезде оған музей ашу туралы ұсыныс жасалады. Бұл бастаманы сол кездегі театр басшысы Ернар Жұматаев көтерген. Бұған дейін Әсел ханым басқа мәдени мекемелер мен музейлерде жұмыс істеген. Сондықтан театрдағы қызметі ол үшін бұрыннан таныс жұмыстың жалғасы болды. Алайда бұл жолы ол музейді жай ғана таныстырып қоймай, оның қалыптасуына өзі де атсалысты.
Бүгінде ол экскурсияларды қазақ, орыс және ағылшын тілдерінде жүргізеді.
«Экскурсовод болып жұмыс істегендіктен, туризм саласы да, мәдениет саласы да маған жақын. Сондықтан осы екі бағыттың тоғысында жұмыс істей аламын», — дейді ол.
Ол үшін экскурсия — туристер мен қарапайым көрермендерге театрды сахнасы мен көрермендер залы орналасқан әсем ғимарат ретінде ғана емес, ішкі тыныс-тіршілігімен бірге таныстырудың мүмкіндігі.
Экскурсия барысында қонақтар театр тарихымен танысады, алғашқы спектакльдерде қолданылған костюмдерді көреді, әртістер мен режиссерлердің өмірі туралы біледі, шеберханаларға кіріп, әдетте көрерменге байқала бермейтін жұмыс процестерін тамашалайды.
«Ең алдымен, біз адамдарды театр тарихымен таныстырамыз, музейді көрсетеміз, актерлеріміз, режиссерлеріміз және спектакльдеріміз туралы айтып береміз. Сонымен қатар көрермендерге әдетте көрінбейтін театр бөлігін көрсетуге тырысамыз: шеберханалар, костюмерлік бөлмелер, декорация цехтары және басқа да жұмыс орындары», — дейді Әсел ханым.
Бүгінде театрға жасалатын экскурсия — қаладағы мәдени орынмен танысудың тағы бір тәсіліне айналып келеді. Көрермен мұнда бірнеше сағатқа спектакль көруге келеді. Ал экскурсия сол бірнеше сағаттың артында ондаған адамның еңбегі, 35 жылдық тарих және көрермен залынан байқала бермейтін орасан зор жұмыс тұрғанын көруге мүмкіндік береді.